İş kanunumuza Göre Fazla Çalışma

Genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa, süre iş yerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, iş yerlerinde haftanın çalışılan günlerine, günde 11 saati aşmamak koşulu ile farklı şekilde dağıtılabilir. Bu halde, 2 aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamayacağı 4857 sayılı İş Kanunumuzda belirtilmiştir. Ayrıca İş kanunumuzun 41 – 42 ve 43. maddelerinde anlatılan fazla çalışma veya mesai kav­ramına İş Kanunumuzun bakışı şu şekildedir:

• Her 1 saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının % 50 yükseltilmesi suretiyle ödenir.
• Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlendiği du­rumlarda, yukarıda belirtilen esaslar dahilinde uygulanan ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmalardır. Fazla sürelerle çalışmalarda, her 1 saat fazla çalışına için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının %25 yükseltilmesiyle ödenir.
• Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat 30 dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 15 dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir.
• İşçi hak ettiği serbest zamanı 6 ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücre­tinde bir kesinti olmadan kullanır.
• maddenin son fıkrasında yazılı sağlık nedenlerine dayanan, kısa veya sınırlı süreli işlerde ve 69. maddede belirtilen gece çalışmasında fazla ça­lışma yapılamaz.
• Fazla çalışma süresinin toplamı 1 yılda 270 saatten fazla olamaz.
• Hemen yapılması gerekli acele işlerde yahut zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkmasında, iş yerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak koşulu ile, işçilerin hepsi veya bir kısmına fazla çalışma yaptırılabilir. Bu durumda fazla çalışma yapan işçilere uygun bir dinlenme süresi verilmesi zorunludur.
• Seferberlik sırasında ve bu süreyi aşmamak şartıyla yurt savunmasının ge­reklerini karşılayan iş yerlerinde fazla çalışmaya lüzum görülürse, işlerin çeşidine ve ihtiyacın derecesine göre Bakanlar Kurulu günlük çalışma süre­sini, işçinin en çok çalışma gücüne çıkarabilir.
• Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir.

Bordroda Fazla Çalışma Nasıl Hesaplanır ve Gösterilir?

İş Kanununda net olarak açıklanmasına rağmen, piyasadaki şirketlerde fazla mesai, genel tatil ve hafta tatili hesaplanırken, hesaplama tekniklerinde farklılıklar göz­lenmektedir. Kanunda hesaplama tekniği tektir, bir firma hangi sektörde olursa ol­sun hesaplama tekniği aynıdır.

İşçinin ücret bordrolarında fazla çalışma sütunu bulunduğu halde, bu sütunun hoş bırakılması, işçinin fazla mesai yapmadığının kanıtı değildir. İşçi böyle bir bordroyu imzalamış olsa dahi, fazla mesai hakkından vazgeçmesi söz konusu değildir.

Buna karşılık, işçinin bordrosunda açıkça fazla çalışma yapılmadığı belli olan veya bir kısım işçilerin fazla çalışma ücretine hak kazandıkları yazılı bulunan, kendisi fazla mesai yaptığı halde bordrolarında ücret tahakkuk ettirilmediğini gören işçi bordroyu “ihtirazı kayıt” ileri sürerek imzalamak zorundadır.

Bunun gibi, fazla çalışma yapılıp ücretinin alındığı, bazı aylarda ise fazla çalışmanın yapılmadığı görülüyorsa, ihtirazı kayıt koymayarak bordroyu imzalayan işçinin artık fazla mesai ücreti talep etmesi söz konusu olamaz. İşçi bu durumda fazla çalışma ücreti talep ettiği takdirde iddiasını yazılı delil ile kanıtlamak zorundadır. Ak­si halde Mahkeme işçinin fazla mesai taleplerini kabul etmeyecektir.

Fazla çalışma ücretlerinde zaman aşımı süresi 5 yıldır. Bu ücretlere de bankaların mevduata uyguladığı en yüksek faiz oranı uygulanır. İşçi, işverence fazla çalışma ücreti ödenmediği takdirde iş akdini haklı nedenle feshedebilir. Bu durumda işçi, kıdem tazminatına hak kazanır, fakat ihbar tazminatına hak kazanamamaktadır.

Fazla Çalışma Hangi Yasalarda İncelenmiştir?

İşçilerin çalışma şartları ve hakları ile ilgili düzenlemelerin yapıldığı temel yasa İş Yasasıdır. Bunun dışında, sosyal güvenlikle ilgili olarak Sosyal Sigortalar Yasası, işçilerin sendikalaşması ve toplu sözleşme yapabilmesinin çerçevesini çizen Sendi­kalar Yasası ve Toplu Sözleşme, Grev ve Lokavt Yasası yürürlüktedir.

Fazla Çalışma Zorunlu mudur?

Pek çok iş yerinde, fazla çalışma zorunlu bir uygulama olarak dayatılmakta ve işçi­ler onayları alınmaksızın fazla mesaiye bırakılmaktadırlar. Oysa İş Kanununun 41. Maddesine göre, fazla çalışma yapılması için işçilerin onayının alınması şarttır. Zo­runlu mesai sadece acil işlerde, acil hallerde, örneğin makinelerin arızalanması vb. durumlarında yaptırılabilir. Gece çalışmasında fazla çalışma yaptırılamaz.

Fazla Çalışma Yapılamayacak İşler nelerdir?

Aşağıda sayılan işlerde fazla çalışma yaptırılamaz:

63. İş Kanunu’nun 63. maddesinin son fıkrası uyarınca sağlık kuralları bakı­mından günde ancak 7,5 saat ve daha az çalışılması gereken işlerde,
64. aynı Kanunun 69. maddesinin 1. fıkrasındaki tanıma göre, gece sayılan gün döneminde yürütülen işlerde (şu kadar ki, gündüz işi sayılan çalışmalara ek olarak bu Yönetmelikte öngörülen fazla çalışmalar gece döneminde yapıla­bilir),
65. maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon, tünel inşaatı gibi işlerin yer ve su altında yapılanlarında.

Fazla Çalışma Yaptırılmayacak İşçiler kimlerdir?

Aşağıda sayılan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz:

1. 18 yaşını doldurmamış işçiler,
2. iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi ile önceden veya sonradan fazla ça­lışmayı kabul etmiş olsalar bile, sağlıklarının elvermediği iş yeri hekiminin veya Sosyal Sigortalar Kurumu Başkanlığı hekiminin, bunların bulunmadığı yerlerde herhangi bir hekimin raporu ile belgelenen işçiler,
3. İş Kanunu’nun 88. maddesinde öngörülen Yönetmelikte belirtilen gebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçiler,
4. kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan işçiler.

Hangi durumlarda fazla çalışma yapılamaz?

• 63 üncü maddenin son fıkrasında yazılı sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde ve 69 uncu maddede belirtilen gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz.
• Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir.
• Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla ola­maz.
• Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışmaların ne şekilde uygulanacağı çıka­rılacak yönetmelikte gösterilir.

Fazla Çalışmada İşçinin Onayı

“Anayasamızın 17. maddesi “hiç kimse zorla çalıştırılamaz” demektedir. Bu durum her ne kadar ülke gerçeğimiz ile uymasa da, fazla mesai yaptıracak işveren, işçisi­nin bu konuda onayını almak zorundadır. Fazla mesai yaptırmak isteyen işverenler İni onayı her yılbaşında işçilerden yazılı olarak almalı ve bunu işçi özlük dosyala­rında saklamalıdırlar” (Yargıtay 9. HD – K:2006/13006-E:2006/10028-T: 08.05.2006).

Şayet çalışan işçi fazla mesai yapmak istemediğini belirtirse, işveren tarafından ya­sada belirtilen çalışma saatleri dışında kural olarak çalıştırılamaz. Ancak unutma­mak gerekir ki, bazı durumlarda işin niteliğinden ötürü zorunlu olarak fazla çalış­mayı gerektirecek bir durum oluştuğunda, işçinin bunu yapabilecek durumu varsa ve kaçınması da dürüstlük kuralına aykırı ise, fazla çalışmayı yerine getirmekle yükümlüdür. Yani burada işçi – işverenden dürüstlük ilkesi çerçevesinde, zorla çalıştırma olmadan iş ilişkisinin sürdürülmesi amaçlanmıştır.

İşçinin muvafakati olmadan fazla çalışma yapılması işvereni cezalı duruma düşüre­bilir. Personel özlük dosyasında aşağıdaki muvafakat yazısının olmaması halinde, işveren her bir personel için 246 TL idari para cezası alabilir. Ceza, fazla çalışma yapan her bir işçi için uygulanacağından, işçi sayısı fazla olan iş yerlerinde miktar yüksek olabilecektir. İşverenlerin yazılı onay konusuna önem vermeleri, en kısa sü­rede yukarıda yazı formatına uygun fazla çalışma izin onaylarını almaları ve işçi öz­lük dosyalarında muhafaza etmeleri gerekir.

Fazla Çalışma Muvafakat Namesi

… SGK Sicil numarası ile çalışmakta olduğum … Unvanlı iş yerinde, işverenin gerekli gördüğü zamanlarda (Hafta tatili, Resmi ve Dini tatil günlerinde) işlerin aksatılmadan yürütülmesi için 01.01.2015 – 31.12.2015 tarihleri arasında işlenilen gün ve saatle fazla mesai yap­mak için muvaffaktım olduğunu ve bu çalışmanı karşılığında yürürlükte olan İş Ka­nunu çerçevesinde ücretimi almayı kabul ve beyan edenin.

Adı Soyadı – İmza

Fazla çalışma nasıl ispat edilir?

Kural olarak, işçiler fazla çalıştırılmaya ilişkin iddialarını ispatla yükümlüdürler. Fazla çalışmanın ispatı konusunda iş yeri kayıtları, özellikle iş yerine giriş-çıkışları gösteren belgeler, fazla mesai yapıldığına ilişkin iş yeri iç yazışmaları delil niteli­ğindedir. Ancak, belge bulunmaması halinde mahkemeler tanık beyanlarıyla da ka­rar vermektedirler.

Fakat işçilerin her ay imzaladıkları ücret bordroları veya ücret hesap pusulalarında fazla çalışma/fazla mesai bölümü varsa ve bu bölüm boşsa, söz konusu bordroyu imzalaması, sonradan talep edilecek haklar konusunda işçiyi bağlar. Fazla mesai yapılmışsa ve fazla mesai bölümü boşsa, bordroya ihtirazı kayıt düşmek çalışanların lehine olacaktır.

Yargıtay 9.Hukuk Dairesi 25.03.2008 tarihli E:2007/09975-K:2008/06368- ka­rarında;

Fazla çalışmanın ispatı şu şekilde tanımlanmıştır:

Fazla çalışmalarının ispatında;

• Tanık beyanları,
• Ücret bordrolarında fazla mesai sütununun bulunması,
• İşçinin fazla mesai ödemesi bulunan bordroları çekincesiz imzalaması,
• İşin ve işçinin niteliği,
• Mevsim gereği gibi unsurlar ve kanıtlar önem içerir.

“Bordrolarda fazla çalışma sütunu bulunduğu halde, bu sütunun boş bırakılmış ol­ması, işçinin fazla çalışma yapmadığının kanıtı olarak kabul edilemez. Üzerinde fazla çalışma sütunu bulunan ve ayın bazı günleri fazla çalışma yapıldığı öngörülen bordroları, ihtirazı kayıt koymadan imzalayan işçi, bordroda fazla mesai ödemesi göründüğünden, bordro düzenlenen aylar için sonradan fazla çalışma ücreti talep edemez” demektedir.