Basın İş Kanunda Gazetecilerde Kıdem Tazminatı
553 sayılı Basın İş Kanununa tabi olarak çalışan gazetecilerin kıdem tazminatı ıklan, gerek kazanım koşulları, gerekse de hesaplanması bakımından 1475 sayılı Kanunu ve 854 sayılı Deniz İş Kanununa göre ciddi farklılıklar göstermektedir. Fakat bu farklılık gazeteci (işçi) lehine bir nitelik göstermektedir.
Kıdem tazminatı, çalışanların işverendeki hizmet ve emeklerinin, işçinin yıpranması iş yerine sadakatinin karşılığında işçiye, gemi adamına ve gazeteciye ödenen bir tutardır.
İş Güvencesi Hükümlerinden Doğan Kıdem Tazminatı
İş güvencesi hükümlerinin pozitif hukuka kazandırılması üzerine 4857 sayılı Kanun’un 116. maddesi ile Basın İş Kanununun 6. maddesi değiştirilmiş, İş Kanununun 18, 19, 20,21 ve 29 maddelerinin kıyas yoluyla Basın İş Kanununa uygulanma kanı getirilmiştir. Böylece gerek bireysel işçi çıkarma, gerekse toplu işçi çıkarma ilgili güvenceler getirilmiştir.
Sisteme göre, iş güvencesi hükümleri belirsiz süreli basın iş sözleşmeleri için uygulanabilecektir. İş yerinde çalışan sayısı, altı aylık kıdem, gazetecinin işveren vekili olmaması gibi koşullar da gözetilecektir. İşçiden ve iş yerinden kaynaklanan fesih nedenlerine dayanılacaktır. Sonuçta işveren, ancak gazeteci işçinin, yetersizliğinden, davranışlarından yahut iş yeri, işletme ve işin gereklerinden kaynaklanan bir enle fesih yapabilir. Bu nedenlere dayanan fesih işlemi geçerli olacak ve fakat gazeteci lehine kıdem tazminatı doğacaktır.
Tarafların Anlaşması
İş sözleşmesi belirli veya belirsiz süreli olmasına bakılmaksızın tarafların anlaşması ile her zaman sona erdirilebilir.
Tavan Sınırlaması
1475 sayılı Kanun’da kıdem tazminatı ödemelerinin alt, üst sınırlaması olmasına rağmen, Basın İş Kanunu’nda böyle bir hüküm olmadığından, ödemeler temel ücret inden tavan sınırlaması olmaksızın yapılmaktadır.
İşçinin Ölümü
İşçinin ölümü, iş sözleşmesinin olağan sona erme şekillerinden biridir. Kıdem tazminatı 1475 sayılı Kanun’un 14. maddesindeki kural gereği işçinin ölümü ile ortadan kalkmamakta, mirasçılara geçmektedir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 03.02.1987 tarihli, 1986 -10722, Esas 1987/952 no.lu kararında;
Çalışan hem basın İş Kanunu, hem de İş Kanununa tabi çalışıyor ise, tavan hükmü dikkate alınarak değerlendirilmesi gerektiğine karar vermiştir.
Kıdem, İhbar Tazminatında Esas Alınacak Ücret
Basın İş Kanununda kıdem ve ihbar tazminatında ücretin şekli belirtilmemiştir. Fakat konu hakkında yargı kararlarına baktığımızda;
Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 25.06.2002 tarihli 5021 Esas 9711 no.lu kararında;
İhbar, kıdem tazminatlarına esas ücret “temel ücret” tir demektedir. Bu durumda ihbar, kıdem tazminatları son ücret üzerinden hesaplanacaktır.
Basın İş Kanunu Kapsamında Kıdem Tazminatına Hak Kazanma Koşulları
Öncelikle konumuzla ilgili olarak 5953 sayılı Basın İş Kanununda yer alan hükümlere bakmak gerekir. Söz konusu hükümler; 5953 sayılı Basın İş Kanununun 1, 6, 7, 11 ve 3984 Radyo Ve Televizyonların Kuruluş Ve Yayınları Hakkında Kanun madde 38’den ibaret olup, madde metinleri sırasıyla şöyledir;
5953 sayılı Basın İş Kanunu Madde 1- (Değişik: 4.1.1961 – 212/1 md.)
“Bu kanun hükümleri Türkiye ‘de yayınlanan gazete ve mevkutelerle, haber ve fotoğraf ajanslarında her türlü fikir ve sanat işlerinde çalışan ve İş Kanunundaki “işçi ” tarifi şümulü haricinde kalan kimselerle, bunların işverenleri hakkında uygulanır. Bu Kanunun şümulüne giren fikir ve sanat işlerinde ücret karşılığı çalışanlara gazeteci denir”.
Akdin İşveren Tarafından Feshi ve Kıdem Tazminatı
5953 sayılı Basın İş Kanunu Madde 6 – (Değişik; 4.1.1961 – 212/1 md.)
Meslekte en az 5 yıl çalışmış olan gazetecilere kıdem hakkı tanınır. Kıdem hakkı gazetecinin mesleğe ilk giriş tarihinden itibaren hesaplanır. Akdin feshi halinde gazeteci, bu süreye göre hesaplanacak tazminatı almaya hak kazanır.
Birinci maddenin şümulüne giren bir iş yerinde işverenle arasındaki hizmet münasebeti bir veya müteaddit mukaveleye istinaden fasılasız olarak en az 5 yıl sürmüş olan gazetecinin işine son verilmesi, yapılacak yazılı ihbardan 3 ay geçtikten sonra muteber olur.
Beş seneden az hizmeti olanlar için bu ihbar müddeti 1 aydır. İhbar müddetinin son günü olan tarih tazminata esas tutulur ve yıllık izinden sayılmaz. Hizmetine bu madde hükümlerine göre son verilen gazeteciye feshi ihbar edilen mukavelenin, taalluk ettiği her hizmet yılı veya küsuru için, son aylığı esas ittihaz olunmak suretiyle her yıl için 1 aylık ücreti miktarında tazminat verilir.
Ancak, yıllık hizmetin altı aydan az kısmı nazara alınmaz. İlk mukavele yılında bu tutar hesaplanmaz. Bir defa kıdem tazminatı alan gazetecinin kıdemi, yeni işine girişinden itibaren hesaplanır. Ancak, buna aykırı olarak işverenle gazeteci arasında yapılacak mukavele muteberdir.
İşverenin maddi imkansızlık sebebiyle gazetecinin tazminatını bir defada ödeyememesi halinde, tediye en çok dört taksitte yapılır ve bu taksitlerin tamamının süresi 1 yılı geçemez. Ancak, bu bölünme o iş yerinin mali vergisini tahakkuk ettiren iye şubesinin, müessesenin zarar etmekte olduğu kararı üzerine yapılabilir. İş ununun 18, 19, 20, 21 ve 29. maddesi hükümleri kıyas yoluyla uygulanır.
Akdin Gazeteci Tarafından Feshi
5953 sayılı Basın İş Kanunu Madde 7
Gazeteci en az 1 yıl evvel işverene yazılı ihbarda bulunmak suretiyle iş akdini her zaman feshedebilir.
İhbar Mühletini Beklemeksizin Fesih Hakkı ve Tazminat
5953 sayılı Basın İş Kanunu Madde 11
“Bir mevkutenin veçhe ve karakterinde gazeteci için şeref veya şöhretini veya umumiyetle manevi menfaatlerini ihlal edici bir vaziyet ihdas edecek şekilde bariz bir değişiklik vukuu halinde, gazeteci ihbar mühletini beklemeden akdi feshedebilir.
İş akdini birinci fıkranın verdiği hakka dayanarak fesheden gazeteci, işverenin kusuru neticesinde iş akdini feshetmiş olsa idi ne miktar tazminat alacak idiyse, o miktarda tazminat isteyebilir. Vazifesinin ifasıyla ilgili hususlarda gazetecinin bilerek veya ağır bir ihmali neticesi olarak mevkutenin itibar veya şöhretine halel verecek fiil ve harekette bulunması hali, işverene ihbar mühletini beklemeden iş akdini derhal feshetmek hakkını veren ağır sebeplerden sayılır.
Gazetecinin, şeref ve şöhretine halel verebilecek mahiyette bir fili ve harekette bulunması için işveren tarafından vaki isteği yerine getirmemesi hali, işverene ihbar mühletini beklemeksizin iş akdini feshetmek hakkını vermez. Müddeti muayyen olan mukavelelerde de yukarıda yazılı fesih hakkı mukavele müddetinin sona ermesini beklemeksizin kullanılabilir'”.
1994 tarih ve 3984 sayılı. Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayınları Hakkında Kanun’un 38. maddesi
Radyo ve televizyon kuruluşlarının haber birimlerinde çalışanlar, “Madde 38: Radyo Televizyon kuruluşlarının haberle ilgili birimlerinde çalışanlar 5953 sayılı Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun ’a tabidir. Bu birimlerde çalıştırılacak basın kartlı personelin asgari sayısını Üst Kurul belirler.”
Şimdi tüm bu yasa hükümleri incelendiğinde, 5953 sayılı Basın İş Kanunu çerçevesinde kıdem tazminatına hak kazanma koşulları;
- Basın İş Kanunu’na tabi bir hizmet akdiyle çalışma söz konusu olmalı,
- hizmet akdinin kıdeme hak kazandıracak şekillerde sona ermesi,
- gazetecinin ölümü,
- beş yıllık çalışma koşulu oluşmalıdır.
Kıdem Tazminatının hesabı, gazetecinin kıdem tazminatı mesleğe başladığı gün olarak ele alınır. Kıdem süresi sonu olarak da;
- bildirimli fesihlerde, bildirim süresinin son günü olan tarih,
- derhal fesihlerde, feshin yapıldığı tarihtir.
Bildirim süresi peşin ödense de, bildirim süresinin son günü hesap edilecektir;
- Gazeteciye son aylığı esas alınmak sureti ile, sözleşmesinin ilişkin olduğu her hizmet yılı için 1 aylık brüt ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenecektir.
- 5 yıldan fazla olan her hizmet yılı ve küsuru için de, ihbar tazminatı hesaplanacak olup, küsurların hesabında 6 aydan az süreler dikkate alınmayacaktır.
- Basın İş Kanununda kıdem tazminatı için bir tavan öngörülmemiştir.
- Gazetecinin 24 aylık ücretinden fazlaya tekabül eden kıdem tazminatı miktarı gelir vergisine tabi tutulmuştur.
- Kıdem tazminatı bir defada ve derhal ödenmelidir. Ancak işverenin maddi imkansızlık sebebiyle gazetecinin tazminatını bir defada ödeyememesi halinde, tediye en çok dört taksitte yapılır ve bu taksitlerin tamamının süresi bir yılı geçemez. Ancak, bu bölünme o iş yerinin mali vergisini tahakkuk ettiren maliye şubesinin, müessesenin zarar etmekte olduğu kararı üzerine yapılabilir.
- Kıdem tazminatı ücret olarak nitelendirilemeyeceğinden, 10 yıllık zaman aşımı süresine tabi olacaktır.
- Zamanında ödenmeyen kıdem tazminatı için Basın İş Kanununda özel bir faiz oram belirtilmemiş olduğundan yasal faiz uygulanması gerekir.
Son İş yeri ini, Tüm Çalışıma mı Kıdemde Esas Olacaktır?
Gazeteci, Basın İş Kanunun da öngörülen şartların taşıması halinde, tüm kıdem süresi üzerinden son işvereni tarafından kıdem tazminatı ödenecektir. Gazetecinin kıdem tazminatı hakkının kazanımı için aranan beş yıllık çalışmayı, aynı iş yerinde
gerçekleştirmesi şart olmadığından, ödemeyi son işveren, diğer iş yerlerinde yapılan çalışmalar da hesaba katılarak yapacaktır. Kanunda daha önce çalışılan iş yerlerinin işverenlerine ödemeyi yapan işverenin rücu hakkında bir hüküm bulunmamaktadır.
Kıdem Tazminatında Tavan Ölçüsü Var mıdır?
Kıdem tazminatı için bir tavan söz konusu değildir. Gelir vergisi açısından 24 ay kadar kısmı vergiden muaf tutulmuştur. Bu durum karşısında 24 aylık tutardan Vergisi alınmayacak, Damga Vergisine tabi olacaktır.