Ceza Davalarında Hakimin Reddi İşlemi Nasıl Yapılır?
Hakimin Reddi Ne Demek?
Kanun’un 24/1. maddesine göre, “Hâkimin davaya bakamayacağı hâllerde reddi istenebileceği gibi, tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebeplerden dolayı da reddi istenebilir.” Kanun’un lafzından, 23. maddede düzenlenen hâkimin yargılamaya katılamayacağı durumlarda reddinin istenemeyeceği gibi bir sonuç çıksa da bu doğru değildir. Hâkimin yargılamaya katılamayacağı hâlleri de tarafsızlığının şüpheye düşeceği sebepler içinde değerlendirmek gerekir. Hâkimin tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebepler bunlarla da sınırlı olmayıp Kanun burada tahdidi bir sayım yapma yoluna gitmemiştir. Dolayısıyla niteliği uygun düştüğü ölçüde her durum hâkimin tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebep olarak değerlendirilebilecektir. Nitekim Yargıtay 3. Ceza Dairesi 29.06.2009 tarih ve E. 2009/27, K. 2009/13450 sayılı kararında, mahkemenin, Cumhuriyet Savcılığına yazı yazarak görmekte olduğu davada sanık olarak yer alan hakkında tehdit suçundan ek iddianame düzenlenerek mahkemeye gönderilmesini istemesini tarafsızlığını şüpheye düşüren bir hâl olarak değerlendirmiş, mahkemenin, aslında Cumhuriyet Savcılığına suç duyurusunda bulunmakla yetinmesi gerektiğini hüküm altına almıştır. Zira Yargıtay’a göre, CMK’da ek iddianame ile ilgili açık bir düzenleme bulunmamakta olup, bu uygulama aynı kanunun duruşmaların bir oturumda bitirilmesini amaçlayan sistemine uygun düşmemektedir. Mahkeme, ek iddianame düzenlenmesini istemekle bir nevi suçun sübuta erdiğini baştan belirterek, sanığın mahkûmiyetine dair görüşünü ortaya koyar nitelikte bir görüş belirtmiştir.
Hâkimin yasaklılık sebeplerinin bulunduğu hâllerde, kendiliğinden çekinmesi gerekmektedir. Ancak buna rağmen hâkimin çekinmemesi hâlinde reddi istenebilir.
Öğretide, hâkimin tarafsızlığını düşüren sebepler arasında ihsas-ı rey de sayılmaktadır. Hâkimin ön yargılı olarak davaya bakması tarafsız olmadığını gösterir. Bu nedenle, önyargıyı ifade eden hususlar, ihsas-ı rey olarak kabul edilebilir. Zira ihsas-ı reyin kelime karşılığı ise oyunu belli etmektir ve hâkimin daha yargılama bitmeden, konuya ilişkin bir görüşünün olması kabul edilemez.
Hâkimin reddinde izlenecek usul
Kanun’un 24/2. maddesine göre, “Cumhuriyet savcısı; şüpheli, sanık veya bunların müdafii; katılan veya vekili, hâkimin reddi isteminde bulunabilirler. ”
Hâkimin yasaklılık sebeplerine dayanan ret istemlerinde Kanun herhangi bir süre sınırı öngörmemişken tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebeplerden dolayı reddinin istenmesinde bir süre sınırı ortaya koymuştur. Kanun’un 25/1. maddesine göre, “Tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebeplerden dolayı bir hâkimin reddi, ilk derece mahkemelerinde sanığın sorgusu başlayıncaya; duruşmalı işlerde bölge adliye mahkemelerinde inceleme raporu ve Yargıtayda görevlendirilen üye veya tetkik hâkimi tarafından yazılmış olan rapor üyelere açıklanıncaya kadar istenebilir. Diğer hâllerde, inceleme başlayıncaya kadar hâkimin reddi istenebilir.” Sonradan ortaya çıkan veya öğrenilen sebeplerle ise duruşma veya inceleme bitinceye kadarda hâkimin reddi istenebilecektir. Ancak bu durumda ret isteminin sebebin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılması şarttır. Gerekçeye göre davanın uzatılmasına yönelik çabaları önlemek adına bir süre sınırı öngörülmesi gerekli ve yararlı kabul edilmiştir. Söz konusu sınırlama CMUK’da olmayan bir yeniliktir.
Kanun’un 26/1. maddesine göre, “Hâkimin reddi, mensup olduğu mahkemeye verilecek dilekçeyle veya bu hususta zabıt kâtibine bir tutanak düzenlenmesi için başvurulması suretiyle yapılır.” Ayrıca “Retisteminde bulunan, öğrendiği ret sebeplerinin tümünü bir defada açıklamak ve süresi içinde olguları ile birlikte ortaya koymakla yükümlüdür (CMK m. 26/2).” Reddi istenen hâkimin, ret sebepleri hakkındaki görüşlerini yazılı olarak bildirmesi de aynı maddenin üçüncü fıkrasına göre zorunludur.
Mahkeme, kovuşturma evresinde ileri sürülen hâkimin reddi istemini aşağıdaki durumlarda geri çevirir (CMK m. 31):
- Ret istemi süresinde yapılmamışsa.
- Ret sebebi ve delili gösterilmemişse.
- Ret isteminin duruşmayı uzatmak amacı ile yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa.
“Bu hâllerde ret istemi, toplu mahkemelerde reddedilen hâkimin müzakereye katılmasıyla, tek hâkimli mahkemelerde de reddedilen hâkimin kendisi tarafından geri çevrilir (CMK m. 31/2) Bu konudaki kararlara karşı itiraz yoluna başvurulabilir (CMK m. 31/3). ”
CMK m. 31/1-c uyarınca yapılacak ret taleplerinde hâkimin ret istemini geri çevirmesi durumunda artık CMK m. 29 gereğince davadan elini çekmesine de gerek yoktur. Bu tür bir durumda, ancak geri çevirme talebine yapılan itiraz kabul edilirse, hâkim dosyadan elini çekecek, aksi takdirde davaya devam edecektir.
Hâkimin reddi istemine karar verecek mahkeme (CMK m. 27)
Hâkimin reddi istemine mensup olduğu mahkemece karar verilir. Ancak, reddi istenen hâkim müzakereye katılamaz. Eğer bu hâkim olmadan mahkeme teşekkül edemezse; a) bu hâkim asliye ceza hâkimi ise yargı çevresi içinde ağır ceza mahkemesi, b) bu hâkim sulh ceza hâkimi ise yargı çevresi içinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi karar verir. Ancak bu hâkim, bulunduğu yerde görev yapan tek hâkim ise, yargı çevresi içinde bulunan ağır ceza mahkemesi karar verir. Bu konuda karar verme yetkisi, reddi istenen hâkim ağır ceza mahkemesine mensup ise o yerde ağır ceza mahkemesinin birden fazla dairesinin bulunması hâlinde, numara olarak kendisini izleyen daireye, son numaralı daire için (1) numaralı daireye; o yerde ağır ceza mahkemesinin tek dairesi bulunması hâlinde ise en yakın ağır ceza mahkemesine aittir.
Bölge adliye mahkemesi ceza dairelerinin başkan ve üyelerinin reddi istemi, reddedilen başkan ve üye katılmaksızın görevli olduğu dairece incelenerek karara bağlanır.
Ret istemi üzerine verilecek kararlar ve başvurulacak kanun yolları
Ret isteminin kabulü halinde, davaya bakmakla bir başka hâkim veya mahkeme görevlendirilir (CMK m. 27/4).
CMK m. 28’e göre, “Ret isteminin kabulüne ilişkin kararlar kesindir: kabul edilmemesine ilişkin kararlara karşı itiraz yoluna gidilebilir. İtiraz üzerine verilen ret kararı hükümle birlikte incelenir. ”
Reddi istenen hâkimin yapabileceği işlemler
Reddi istenen hâkim, ret hakkında bir karar verilinceye kadar yalnız gecikmesinde sakınca olan işlemleri yapar.
“Ancak, hâkimin oturum sırasında reddedilmesi hâlinde, bu konuda bir karar verilebilmesi için oturuma ara vermek gerekse bile ara vermeksizin devam olunur. Şu kadar ki, 216 ncı madde uyarınca tarafların iddia ve sözlerinin dinlenilmesine geçilemez ve ret konusunda bir karar verilmeden reddedilen hâkim tarafından veya onun katılımıyla bir sonraki oturuma başlanamaz (CMK m. 29/2).”
Ret isteminin kabulüne karar verildiğinde, gecikmesinde sakınca bulunan hâl nedeniyle yapılmış işlemler dışında, duruşma tekrarlanır (CMK m. 29/3).