Fazla Çalışma Süresi nedir?
Fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır Fazla çalışma kavramının herhangi bir tanımı İş Kanunu’nda yapılmış değildir. 4857 Sayılı İş Kanununda fazla çalışma kavramının açık bir tanımına rastlamak güçtür. Ücret bölümünde, Fazla çalışma ücretini düzenleyen 41. maddede fazla çalışmaya ilişkin belirlemeler yapılmıştır. Buradan, “Günlük yasal iş süresini aşma halinde, fazla çalışma söz konusudur” tanımlamasını yapabiliriz.
- Fazla çalışma, işverenin isteğiyle ve bilgisi altında yapılmış olmalıdır.
- Fazla çalışma yasağı bulunmasına rağmen, tarafların isteğiyle yapılmış bir fazla çalışma, zamlı ücrete hak kazandırır.
- Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlendiği durumlarda, yukarıda belirtilen esaslar dâhilinde uygulanan ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmalardır.
Fazla çalışmalar, işçi sağlığıyla beraber ekonomik faktörler, iş yeri ve toplum ihtiyaçları göz önünde bulundurularak, birtakım kurallara bağlanmıştır.
Zorunlu nedenlerle fazla çalışma
İş Kanununun 42. Maddesine göre şöyle düzenlenmiştir;
- Gerek bir arıza sırasında, gerek bir arızanın mümkün görülmesi halinde,
- yahut makineler veya araç ve gereç için hemen yapılması gerekli acele işlerde,
- yahut zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkmasında,
- zorunlu durum nedeniyle (Bir arızanın mevcudiyeti durumunda. Sözü edilen arıza, işin görülmesinde kullanılan her türlü üretim aracında olabileceği gibi, iş yerinin herhangi bir yerinde de olabilir. Bu yüzden, hammaddenin veya gıda malzemesinin bozulması, yahut iş ürünlerinin başarılı olmaması tehlikesinin olduğu durumlarda da bir zorunlu nedenin varlığı söz konusudur. Hatta kazanın önlenmesi, kurtarma işlerinin bir düzene konması ve oluşan kazanın sonuçlarının giderilmeye çalışılması gibi durumlarda da söz konusu olan, acele yapılması gerekli ve geçici nitelikteki işlerdir.)
İş yerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak koşulu ile, işçilerin hepsi veya bir kısmına fazla çalışma yaptırılabilir. Bu durumda fazla çalışma yapan işçilere uygun bir dinlenme süresi verilmesi zorunludur.
Olağanüstü hallerde fazla çalışma
4857 Sayılı İş Kanununun 43. maddesinde düzenlemiştir;
Seferberlik sırasında ve bu süreyi aşmamak şartıyla yurt savunmasının gereklerini karşılayan iş yerlerinde fazla çalışmaya lüzum görülürse işlerin çeşidine ve ihtiyacın derecesine göre Bakanlar Kurulu günlük çalışma süresini, işçinin en çok çalışma gücüne çıkarabilir. ”
Olağanüstü durum nedeniyle fazla çalışma iki yönden sınırlandırılmıştır:
- Bu dönemde fazla çalışma, olağanüstü durumun devamı süresince yaptırılabilir.
- Bakanlar Kurulu, bu türden iş yerlerindeki “günlük çalışma süresini işçinin en çok çalışma gücüne çıkartabilir”. İşçinin en çok çalışma gücü ile anlatılmak istenen, günlük fazla çalışma süresinin azami sınırıdır. Bu konuda Bakanlar Kurulu’na tanınan yetkinin sağlık kurallarıyla sınırlı kalacağı açıktır.
Fazla çalışma karşılığında ödenecek ücret nasıl hesaplanır?
‘Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat taşına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir” (İş K. 41/2).
‘Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlendiği kurumlarda, yukarıda belirtilen esaslar dâhilinde uygulanan ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle alışmalardır. Fazla sürelerle çalışmalarda, her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle ödenir” (İş K. 41/3).
Fazla çalışma ve fazla sürelerle yapılan çalışma karşılığı, işveren tarafından, eğer işçiler isterlerse ücret olarak ödenmeyip, serbest zaman olarak da kullandırılabilecektir. Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu alışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. İşçi serbest zamanı 6 ay içinde ve alışma zamanları içinde kullanabilecektir.
Fazla çalışma ücreti yükseltilebilir mi?
Fazla çalışma ücretini düzenleyen Kanun hükmü nispi emredici niteliktedir. Yani Kanunda öngörülen oran, iş ya da toplu iş sözleşmeleriyle işçi yararına arttırılabilir, işçi aleyhine azaltılamaz.
Fazla çalışma ücretinin % 50 zamlı ödeneceğine ilişkin Kanun hükmünün sözleşmelerle ortadan kaldırılamayacağı Yargıtay içtihadına da konu olmuştur. (Yargı- HD. 9.6.1973 Tarihli, E.32001, K.19894 Kararı).