Emekli Aylığı Bağlanacak Haller Hangileridir?
Emekli Aylığı Bağlanacak Haller
5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanununun 39. Maddesinde düzenlenmiş olan emekli aylığı bağlanacak halleri,
- İstekle Emeklilik
- Re’sen Emeklilik olmak üzere iki kısımda ele almak mümkündür.
İstekle Emeklilik
5434 sayılı Kanunun 25.08.1999 tarih ve 4447 sayılı Kanunla değişik 39. Maddesi gereğince iki şartın (hizmet ve yaş şartlarının) bir arada ikmali sonucunda elde edilen bir haktır.
Hakkın kazanılmasından sonra tahakkuku, şahsın isteğine bağlıdır. İştirakçi, emeklilik hakkını kazanmakla birlikte 5434 sayılı Kanunun 40. Maddesinde belirlenen yaş haddinin dolumuna kadar görevinde kalabilir veya istediği zaman emekliliğini talep edebilir.
istekle emeklilik halinde aylık başlangıcı; hizmet aylıklarının kesildiği tarihi takip eden aybaşıdır.
5434 sayılı Kanunun 39. Maddesinde belirtilen istekle emeklilik halleri;
Cumhurbaşkanlarının İstekle Emekliliği (39/a)
Cumhurbaşkanlığında bulunanlar bu yerlerden ayrılışlarında istekleri halinde emekli aylığına hak kazanmaktadırlar.
Ayrıca, bu makamlarda iken 39. Maddenin (b) fıkrasında belirlenen yaş ve hizmet şartlarını yerine getirenlere de emekli aylığı bağlanmaktadır.
Cumhurbaşkanına bağlanacak emekli aylığı; Cumhurbaşkanına ödenmekte olan aylık ödeneğin yüzde kırkı olarak hesaplanıp, ödendikçe faturası karşılığında Hâzineden tahsil edilecektir. (Md.42)
5434 sayılı Kanunu Ek 69. Maddesi gereğince;
Başbakanlık görevinde bulunduktan sonra herhangi bir sebeple bu görevden aynlanların, daha önce bağlanmış bir emekli aylığı valise bu aylıkları, bu Kanuna göre bağlanan en yüksek emekli aylığının %75’ine yükseltilmek suretiyle ödenecektir.
İştirakçilerin İstekle Emekliliği
İştirakçilere, isteğe bağlı iştirakçilere ve Kanunun Geçici 191. ve 192. Maddeleri gereğince sosyal güvenlik bakımından T.C. Emekli Sandığı ile ilgilendirilenlere iki durumda emekliliklerini istemeleri halinde emekli aylığı bağlanabilecektir.
Zorunlu Hizmet ve Yaş Şartının îkmali (39/b)
Kadın – Erkek her iki grup için de 25 fiili hizmet yılının tamamlanması ile birlikte kadın iştirakçiler 58, erkek iştirakçiler 60 yaşlarını da doldurmaları halinde emekli aylığına hak kazanacaklardır. Ayrıca, fiili hizmet sürelerine zam yapılanların yaş hadlerinden bu sürenin üç yıldan çok olmamak kaydıyla yarısı indirilecektir (08.09.1999 tarihinden sonra göreve girenler).
Ayrıca, 08.09.1999 önce göreve başlamış olanlar için 5434 sayılı Kanunun Geçici 205 ve 206’ncı maddeleri kademeli geçiş sürecine yönelik hükümler bulunmaktadır.
İstekle Yaş Haddi (39/c)
İştirakçilerden 15 yıl fiili hizmet müddeti bulunanlar 61 yaşlarını doldurduklarında istekleri halinde kendilerine emekli aylığı bağlanabı lccck, ancak hizmet süresinin aylık bağlanması için yeterli olmamaması halinde;
İşlemin bir istekle emeklilik işlemi olduğu ve ilgilierin 65 yaşına kadar kadar görevde kalarak hizmetlerini tamamlayabilme imkanları bulunduğu göz önünde tutularak,
Göreve iade edilebilecekler veya 5434 sayılı Kanunun 82. maddesi gereğince haklarında toptan ödeme işlemi yapılabilecektir.
Diğer taraftan, 4447 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği 08.09.1999 tarihinde 5434 sayılı Kanuna tabi olarak çalışanlar iştirakçiler için,
23.05.2002 tarih ve 4759 sayılı Kanunla yeniden düzenlenen Geçici 206’ncı madde ile “08.09.1999 tarihinde Sandık iştirakçisi olanlardan 50 ve daha yukarı yaşlarda bulunanlar, yaş haddi nedeniyle istifa istekleri üzerine veya re’sen emekliye ayrıldıklarında fiili hizmet sürelerinin 10 yılını doldurmuş olmak şartıyla emekli aylığına hak kazanırlar” hükmü getirilmiştir.
Buna göre, 08.09.1999 tarihinde 5434 sayılı Kanuna göre iştirakçi olanlardan 50 yaş ve üzerinde bulunanlara, yine 5434 sayılı Kanuna göre iştirakçi iken 61 yaşını doldurmaları ve 5434 sayılı Kanunun 39 uncu maddesinin (c) bendi veya 40’ıncı maddesi uyarınca istekleri üzerine veya kuramlarınca yaş haddinden re’sen emekliye sevk edilmeleri halinde, fiili hizmet sürelerinin 10 yılı doldurmuş olması şartıyla aylık bağlanacaktır.
Özürlülerin İstekle Emekliliği (39/j)
5434 sayılı Kanunun 39. Maddesinin (j ) fıkrasına göre, sakatlıkları sebebiyle ilgili mevzuat uyarınca göreve alınanlardan en az 15 yıl hizmeti bulunanlar istekleri halinde emekli aylığına hak kazanmaktadırlar.
5434 sayılı Kanunun Ek Geçici 22’nci maddesine göre de: sakat olduğu halde 22.09.1983 tarihinden önce, sağlam gibi göreve girmiş, aynı sakatlığı sebebiyle son kez de en az %40 oranında çalışma güçlerini yitirdikleri sağlık kurulu rapora ile belgelenmiş olanlara da 15 yıl hizmeti tamamlamaları halinde istekleri üzerine emekli aylığı bağlanabilmesi hakkı tanınmıştır. Ayrıca, özürlü olmalarına rağmen özürlülüklerinden dolayı göreve girmeyen ancak göreve girmeden önce herhangi bir nedenle (193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu uyarınca ya da “Askerliğe elverişli değildir” tarzında ve benzeri şekillerde) alınmış raporları bulunan veya raporları bulunmakla beraber “oran tespiti” olmayanların bu raporları Kurumumuz Sağlık Kurulunca İncelenmekte, özürlülük oranları en az % 40 olduğu kararı verilenlere, yine en az 15 hizmet yıllarının bulunması şartıyla emekli aylığı bağlanmaktadır.
Ayrıca; 5510 sayılı Kanunun yürürlüğünden önce 5434 sayılı Kanun kapsamında iştirakçiliği bulunan kamu görevlilerinden, çalışmaya başladıktan sonra ortaya çıkan ancak maluliyeti gerektirmeyen çalışma gücündeki kayıp oranı;
- %50 ile %59 arasında olduğu anlaşılanlar için en az 5760 gün (16 yıl),
- %40 ile %49 arasında olduğu anlaşılanlar için en az 6480 gün (18 yıl),
Uzun vadeli sigorta kolları primi bildirilmiş olanlarda yaş şartına tabi olmaksızın istekleri üzerine emekli aylığı bağlanması hakkını elde etmişlerdir.
Burada dikkat edilecek husus, özürlülük aylığından yararlanabilmek için görevde iken emeklilik talebinde bulunulması gerekmektedir.
Açıkta Bulunanların İstekle Emekliliği
87’nci maddede belirtilen sebeplerle 5434 sayılı Kanuna tabi görevlerinden ayrılanlar iki durumda emekli aylığına hak kazanabilmektedirler.
Açıkta Bulunanlardan Emeklilik Hakkını Kazanmış Olanlar (39/ç)
5434 sayılı Kanunun 87’nci maddesinin (a, b, c, d, e, g, h, i, j ve m) fıkralarında belirtilen durumlarda bulunanlardan 25 fiili hizmet yılını dolduran kadınlar 58, erkekler ise 60 yaşlarını da ikmal etmiş olmaları kaydıyla istekleri üzerine emekli aylığına hak kazanacaklardır.
Söz konusu 87’nci madde; istifa etmek, müstafi addedilmek, görev süresi sona ermek, idareten veya cezaen görevine son verilmek, hürriyeti tahdit edici bir ceza ile hükümlü bulunmak gibi sebeplerle, emeklilik hakkı tanınan vazifelerden ayrılanları kapsamaktadır.
Ana hüküm bu olmakla birlikte,
Açıktakiler de 23.05.2002 tarih ve 4759 sayılı Kanunla değişik Geçici 205. Madde hükmünden yararlandırılacaklardır.
Bu Kanunun (4759 sayılı Kanunun) yürürlüğe girdiği tarihte hizmetlerini tamamlamış olanlar ile daha sonra 20-25 fiili hizmeti yılını tamamlayıp, geçiş sürecinde belirtilen yaşlarını doldurmadan istifa ederek görevlerinden ayrılanlar, diğer sosyal güvenlik kuruluşlarına tabi çalışmamış olmak şartıyla açıkta iken emeklilik hakkını kazanabilmek için gerekli olan yaşı doldurmaları halinde emekliliklerini isteyebileceklerdir.
Açıkta Bulunanların Aylık Başlangıç Tarihi: Müracaat tarihini takip eden aybaşıdır.
Burada, dikkat edilmesi gereken husus: Açıkta bulunan bu kişilerin görevlerinden ayrıldıktan sonra çeşitli sosyal güvenlik kuramlarına tabi olarak çalışmış ya da çalışıyor olmaları halidir.
Bu sebeple, açıkta bulunanlar hakkında aylık bağlama veya diğer tahsis işlemleri yapılması söz konusu olduğunda, öncelikle; 5434 sayılı Kanuna tabi görevlerinden ayrıldıktan sonra diğer sosyal güvenlik kuramlarına tabi çalışıp çalışılmadığı konusunda beyan alınması ve durumun sosyal güvenlik kuramlarınca da yazı ile tevsik edilmesi şarttır. Aksi halde haklarında mülga 2829 sayılı Sosyal Güvenlik Kuruluşlarına Tabi Olarak Geçen Hizmetlerin Birleştirilmesi Hakkında Kanun hükümlerine göre işlem yapılacaktır.
Açıkta Olanlardan Mahfuz Hizmeti Bulunanlar (39/d)
88’inci madde gereğince emekli kesenekleri geri verilmemiş olanlardan fiili hizmet müddeti 15 yıl ve daha fazla olanların 61 yaşlarını da doldurmaları halinde istekleri iizeıine kendilerine emekli aylığı bağlanacaktır.
Re’sen Emeklilik
Re’sen emeklilik kişilerin istemleri dışında Kanunda yer alan şartların varlığı nedeniyle kurumlarınca yapılan emeklilik işlemidir. Re’sen emekliye sevk edilenlerin tahsis işlemleri, kurumlarınca ek 26’ncı maddedeki usule göre 39 uncu maddenin ilgili fıkrasına istinaden alınacak emekliye sevk onayının ilgililere tebliğ edilerek görevleri ile ilişiklerinin kesilip, düzenlenen emeklilik belgesinin Kurumumuza intikal ettirilmesi suretiyle tekemmül eder.
Re’sen Emekli Edilenlerin Aylık Başlangıç Tarihi: 91 inci maddenin (b) fıkrası gereğince hizmet aylıklarının kesildiği tarihi takip eden aybaşıdır.
Görülen Lüzum Üzerine Re’sen Emeklilik (39/b)
30 hizmet yılını tamamlamış olanlar (seçilmiş belediye başkanları ve illerin daimi komisyon üyeleri hariç) kurumlarınca lüzum görüldüğünde yaş kaydı aranmaksızın re’sen emekliye sevk edilebilmekte, bunlara 61 yaşlarını da doldurmaları halinde emekli aylığı bağlanabilmektedir.
Kadın ve erkekler aynı şartlara tabidirler.
Bu durumda, re’sen emekliye sevk edilenlerin 61 yaşlarını doldurmamış olmaları halinde; kendilerine toptan ödeme yapılmayıp, 61 yaşlarını doldurduktan sonra açıkta iken yapacakları başvurularına istinaden haklarında aylık bağlama işlemi yapılacaktır.
Sicilleri Üzerine Re’sen Emeklilik
Askeri Personelin Sicilen Emekliliği (39/e)
Subay ve askeri memurlarla, gedikli subay ve gedikli erbaşların ahlak noktasından hüküm ile veya yetersizlik veya disiplin sebeplerin den dolayı sicilleri üzerine veyahut askeri mahkemelerce verilecek kararlar üzerine kurumlarınca re’sen emekliye sevk edilmeleri halinde kendilerine kadın-erkek 25 fiili hizmet yıllarını ve 61 yaşlarını doldurmaları halinde emekli aylığı bağlanabilecektir.
4447 sayılı Kanunun yürürlük tarihinden önce (08.09.1999) göreve başlamış olanlar 61 yaşa değil, Geçici 205 inci maddede belirtilen kademeli yaş hadlerine tabi olacaklar ve bunların yaş hadlerinden hizmetlerine eklenen fiili hizmet süresi zammı kadar indirim yapılacaktır.
Bu şekilde görevlerinden ayrılmış ve fiili hizmet müddetleri 25 yılı doldurmamış olanlara, 5434 sayılı Kanuna tabi görevlerinden ayrıldıktan sonra diğer sosyal güvenlik kuramlarına tabi çalışmamış olmaları şartıyla toptan ödeme yapılacaktır.
25 yıl hizmetleri bulunmakla beraber aylığa hak kazanabilmek için gerekli yaşları doldurmayanların bu yaşları ikmal ettikten sonra açıkta iken emeklilik talebinde bulunmaları halinde kendilerine emekli aylığı bağlanabilecektir.
Sivil İştirakçilerin Sicilen Emekliliği (39/f)
39/e fıkrasında yazılı olanlar dışındakiler ahlak ve yetersizlik sebeplerinden dolayı yönetmeliğine göre kuramlarınca re’sen emekliye sevk edilmeleri halinde, kendilerine kadın-erkek 25 fiili hizmet yıllarını ve 61 yaşlarını doldurmaları halinde emekli aylığı bağlanabilecektir.
4447 sayılı Kanunun yürürlük tarihinden önce (08.09.1999) göreve başlamış olanlar 61 yaş kaydına değil, Geçici 205 inci maddede belirtilen yaş hadlerine tabi olacaklar ve bunların yaş hadlerinden hizmetlerine eklenen fiili hizmet süresi zammı kadar indirim yapılacaktır.
Sicilen emekliye sevk edilen askeri personel için belirlilen diğet hususlar bunlar için de geçeriidir.
Yaş Haddi Sebebiyle Re’sen Emeklilik (39/c)
İştirakçilerden 40’ıncı maddesi gereğince haklarında yaş haddi hükümleri uygulanacak olanlar kurumlarınca resen veya 61 yaşını doldurduklarında işleklen üzerine emekliye sevk edildiklerinde fiili hizmet süreleri 15 yılı doldurmuş olmak kaydıyla kendilerine emekli aylığı bağlanacaktır.
5434 sayılı Kanunun 40’inci maddesi;
“İştirakçilerin görevleri ile ilişiklerinin kesilmesini gerektiren yaş haddi 65 yaşını doldurdukları tarihtir. 43 üncü maddede yazılı olanlar dışında, hizmet süreleri ne olursa olsun 61 yaşını dolduranlar hakkında da hizmetin gereğinin ve niteliğinin zorunlu kıldığı durumlarda kurulularınca yaş haddi uygulanabilir. Bu görevlere, 65 yaşını dolduranların açıktan veya naklen atamaları yapılamaz.” hükmüne amirdir. Ayrıca maddenin devamında, 65 yaş haddine tabi olmayan iştirakçilerin tabi oldukları farklı yaş hadleri düzenlenmiştir.
Buna göre, kurumlar;
- Maddede belirlenen yaş hadlerini,
- Özel yaş haddi bulunmayanların ise 65 yaşlarını, dolduranların, yaş hadlerini doldurdukları tarihleri takip eden aybaşından itibaren re’sen emekliye sevk ederek görevleriyle ilişiklerini keseceklerdir.
Yaş haddinin doldurulduğu tarihi takip eden aybaşından sonra her ne sebeple olursa olsun, kuramlarınca vazifeleriyle ilgileri kesilmeye- rek aylık veya ücretleri ödenenlerin bu suretle geçen müddetleri fiili hizmet müddeti sayılmayacak ve bunlar için kesenek ve karşılık alınmışsa geri verilecektir.
Ayrıca, 61 yaşını doldurmuş olan iştirakçiler hakkında da kuramlarınca yaş haddi hükümleri uygulanarak re’sen emeklilik işlemi yapılabilecektir.
Yaş haddi sebebiyle re’sen emekliye sevk edilenlerin hizmetlerinin 15 yılın altında olması durumunda, 82’nci maddeye göre toptan ödeme yapılacaktır.